Cantigas: ¿Quién dirá que la carbonerita...?

Trátase probablemente dun xogo da roda do que só os nosos informantes recordan a melodía.
Unha nena cantaba:
-¿Quién dirá que la carbonerita,
quién dirá que la del carbón?,
¿quién dirá que no soy casada,
quién dirá que no tengo amor?
E as outras contestábanlle:
Ahora la señora viudita,
ahora ya se quiere casar
con el Conde Conde de Cabra
Conde de Cabra de este lugar.
Con el Conde Conde de Cabra,
Conde de Cabra se la ha de llevar.
E a nena cantaba outra vez:
Yo no quiero Conde de Cabra,
Conde de Cabra, triste de mí,
yo no quiero Conde Cabra,
Conde de Cabra sino a ti.

Al levantar una lancha

As nenas, xa case mociñas, facían unha roda e unha quedaba no medio. As outras cantaban:

Al levantar una lancha
una jardinera vi
regando sus lindas flores
y al momento la seguí (bis).
- Jardinera, tú que riegas
en el jardín del amor,
de las flores que tú riegas,
dime cuál es la mejor (bis).

A que estaba no medio contestaba:

-La mejor es una rosa
que se viste de color,
del color que se le antoja
y verdes tiene las hojas (bis).
Tres hojitas tiene verdes
y las demás son encarnadas,
a ti te escojo (nome)
por ser la más resalada (bis).

A nena nomeada respondía:

-Muchas gracias, jardinera,
por el gusto que has tenido,
tantas niñas en el corro
y a mí sola me has escogido (bis).

Esta nena pasada ó centro da roda e seguían xogando.

Os xogos da roda

Non tódolos xogos de roda se desenvolven en roda, coma por exemplo o seguinte no que as nenas se colocan en dúas ringleiras enfrontadas, todas menos unha á que lle tocou en sorte iniciar o xogo, e cantan:
La señora A (nome)
entrando en el baile
que lo baile,
que lo baile ya
y si no lo baila
cuartillo pagará.
E a nena vai bailando polo medio das rigleiras, cando remata esta parte da cantiga colócase diante doutra nena e seguen:
¡Salga usted,
que la quiero ver bailar,
saltar y brincar,
dar vueltas al aire!
Por lo bien que lo hace la mona,
déjala sola, sola en el baile!
A nena que comezara o xogo pasa a ocupar o lugar da outra nena e o xogo e volven a cantar:
La señora C (nome)
entrando en el baile...

O xogos da roda...

José se llamada el padre
É un xogo moi sinxelo: rapaces e rapazas cóllense das mans facendo unha roda que xira en sentido contrario ás agullas do reloxo e cantan:

José se llamaba el padre,
Josefa la mujer
y un hijo que tenían
también se llama José.

Cambian o sentido do xiro e seguen cantando:

Ramón se llamaba el padre,
Ramona la mujer
y un hijo que tenían también se llama Ramón.

Volven a cambiar o sentido do xiro e a cantar:

Andrés se llamaba el padre...
E así cada vez máis apresa cantando e xirando ata que se cansan.

Os xogos de roda

Ambo ato

Un xogo moi popular entre as nenas no que podían participar tamén os nenos máis pequenos.
Aínda que se considera un xogo de roda, neste caso os participantes non forman un corro, senón dúas ringleiras que se sitúan frente a frente a unha distancia de 5 ou 6 metros. Unha das rigleiras pode estar formada só por unha ou dúas nenas que comezan o xogo cantando:

- Ambo ato, materilerile,
ambo ato, materilerilerón.

Mentras cantan avanzan e retroceden alternativamente hacia a outra ringleira volvendo sempre ó seu sitio.
Os que están enfrente collidos das mans contestan:

-¿Qué quiere usted, materilerile,
qué quiere usted, materilerilerón?
-Yo quiero un paje, materilerile,
yo quiero un paje, materilerilerón.
-¿Y qué paje ha de ser materilerile,
y qué paje ha de ser, materilerilerón?
- Ese paje ha de ser A (nome), materilerile,
ese paje ha de ser A (nome), materilerilerón.

A nena ou neno nomeado pasaba á outra ringleira e seguían:

-¿Y qué oficio le ha de dar, materilerile,
y qué oficio le ha de dar, materilerilerón?
-El oficio de cartero, materilerile,
el oficio de cartero, materilerilerón.
-¿Y qué le va a regalar, materilerile,
y qué le va a regalar, materilerilerón?
-Un unifome nuevo, materilerile,
un uniforme nuevo, materilerilerón.

Aínda que o xogo ten un esquema fixo, os rapaces improvisan a letra da cantinela mantendo sempre o ritmo.

-¿Y con quién lo va a casar, materilerile,
y con quien lo va a casar, materilerilerón?
-Lo voy a casar con B (nome), materilerile,
lo voy a casar con B (nome), materilerilerón.

O neno ou nena nomeado pasaba á outra ringleira e seguían:

-¿Y quién lo va a peinar, materilerile,
y quién la va a peinar, materilerilerón?
- Lo va a peinar C (nome), materilerile,
lo va a peinar C (nome), materilerilerón.
Outro neno ou nena cambiada de ringleira e así sucesivamente ata que se cansaban e facían outro xogo.

O xogos da roda

Un grupo moi popular de xogos son os denominados xogos da roda porque en moitos casos, anque non en todos, os rapaces, nenas de diferentes idades, algunhas case mociñas e os nenos máis pequenos, cóllense das mans para formar un corro que xira ó compás dunha cantinela.
Desta modalidade de xogos consérvanse moitos, así como as súas melodías que as rapazas máis grandes cantaban mesmo sen xogar, porque non só estaban permitidos, senón propiciados polos mestres e polos cregos.
Xogábase ó aire libre, en calquera ocasión, á entrada ou saída da escola ou da catequese, no recreo e tamén nas rúas e prazas. Ás veces a roda xira ó redor dunha morea de libros, carteiras e prendas de roupa dos rapaces participantes.
No seguinte exemplo o xogo consta de varias partes:
Primeiro cóllense das mans e xiran no sentido contrario ás agullas do reloxo.
¡Que ande a roda,
que ande a roda,
que a quero,
que a quero ver andar!
Logo xiran en sentido contrario.
¡Que desande a roda,
que desande a roda,
que a quero,
que a quero desandar!
A continuación páranse.
¡Que pare a roda,
que pare a roda,
que a quero,
que a quero ver parar!
Unha nena sae da roda para introducirse no círculo formado polo resto dos nenos e van sinalando a algún compañeiro mentres canta ela soia.
A ti non te quero,
ti non me gustas;
sólo a ti, sólo a ti
hei de querer.
E continúa en castelán dirixíndose á nena escollida.
Sale a bailar, niña hermosa,
niña hermosa sale a bailar
que vales tú más pesetas
que arenas hay en la mar.
Hechicera de mi vida,
resalada de mi corazón,
los ojos con que me miras
¡que resaladitos son!
Agora todos cantan de novo en galego.
E baila Xan e baila Pedro,
e baila Xan, Marica no medio,
e se non baila é porque non sabe,
é porque lle faltan as habilidades.